Urlop opiekuńczy i zwolnienie z powodu siły wyższej — zmiany od kwietnia 2023

Od 26 kwietnia 2023 roku Kodeks pracy przewiduje dwa nowe uprawnienia: urlop opiekuńczy oraz zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej. Oba wynikają z wdrożenia dyrektywy work-life balance.

Urlop opiekuńczy

Pracownikowi przysługuje 5 dni w roku kalendarzowym w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej członkiem rodziny lub zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która wymaga opieki z poważnych względów medycznych.

Za członka rodziny uważa się syna, córkę, matkę, ojca lub małżonka (art. 173¹ § 1 i 2 Kodeksu pracy).

Urlop jest bezpłatny, ale wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Udziela się go na wniosek pracownika złożony co najmniej dzień przed rozpoczęciem.

Zwolnienie z powodu siły wyższej

Pracownikowi przysługuje zwolnienie od pracy w wymiarze 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym — z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika (art. 148¹ § 1 Kodeksu pracy).

W okresie tego zwolnienia pracownik zachowuje prawo do połowy wynagrodzenia.

Wyboru między wymiarem dniowym a godzinowym dokonuje pracownik w pierwszym wniosku w danym roku — i wybór ten wiąże go do końca roku (art. 148¹ § 2 Kodeksu pracy).

Co to znaczy dla pracodawcy

Wniosek o zwolnienie z powodu siły wyższej może zostać złożony najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia. Pracodawca jest obowiązany go uwzględnić — nie ma tu miejsca na odmowę.

W praktyce oznacza to konieczność uwzględnienia takiej nieobecności w planowaniu obsad, zwłaszcza na stanowiskach, których nie można zostawić bez nadzoru. Przy pracy zmianowej w zakładach produkcyjnych warto mieć ustalony tryb zastępstwa.

Dokumentacja

Oba uprawnienia wymagają odnotowania w dokumentacji pracowniczej. Wniosek o urlop opiekuńczy powinien wskazywać osobę, która wymaga opieki, oraz przyczynę — pracodawca nie może natomiast żądać zaświadczenia lekarskiego.

Podstawa prawna

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy, art. 173¹ (urlop opiekuńczy) i art. 148¹ (zwolnienie z powodu siły wyższej)
• Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy — Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 641)
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów