Substancje i mieszaniny chemiczne występują w niemal każdym zakładzie — nie tylko w przemyśle chemicznym. Środki czyszczące, kleje, farby, oleje, płyny eksploatacyjne to również czynniki chemiczne, wymagające oceny i dokumentacji.
Karta charakterystyki
Karta charakterystyki to podstawowy dokument opisujący substancję niebezpieczną. Dostarcza ją bezpłatnie dostawca, w języku polskim, najpóźniej w dniu pierwszej dostawy. Zawiera szesnaście sekcji — od identyfikacji substancji, przez zagrożenia i pierwszą pomoc, po postępowanie z odpadami.
Najczęstsze uchybienie przy kontrolach to karty nieaktualne. Dostawca ma obowiązek przekazać zaktualizowaną wersję, ale w praktyce trzeba o to zadbać samemu. Karta sprzed dziesięciu lat może opisywać nieobowiązującą już klasyfikację.
Spis substancji
Pracodawca prowadzi spis substancji i mieszanin chemicznych stosowanych w zakładzie, zawierający ich nazwy, klasyfikację i miejsca stosowania. To dokument, o który inspektor pyta niemal zawsze — i który bywa nieaktualny, bo nikt go nie uzupełnia przy zmianie dostawcy czy receptury.
Ocena ryzyka dla czynników chemicznych
Ryzyko zawodowe związane z czynnikami chemicznymi ocenia się odrębnie, uwzględniając właściwości substancji, poziom i czas narażenia, wartości dopuszczalnych stężeń oraz skutki zastosowanych środków zapobiegawczych. Ocena powinna być udokumentowana i aktualizowana przy każdej zmianie warunków.
Badania i pomiary
Jeżeli w środowisku pracy występują czynniki chemiczne, pracodawca ma obowiązek wykonywania badań i pomiarów ich stężeń. Częstotliwość zależy od wyników poprzednich pomiarów — im bliżej wartości dopuszczalnej, tym częściej.
Oznakowanie i przechowywanie
Pojemniki z substancjami muszą być oznakowane w sposób umożliwiający identyfikację zawartości i rozpoznanie zagrożeń. Przelewanie do nieopisanych butelek — zwłaszcza po napojach — należy do najgroźniejszych praktyk spotykanych w zakładach.
Substancje przechowuje się zgodnie z zaleceniami z karty charakterystyki, z uwzględnieniem niezgodności chemicznych. Nie wszystkie substancje mogą stać obok siebie.
Informowanie pracowników
Pracownicy mający kontakt z czynnikami chemicznymi muszą zostać poinformowani o zagrożeniach, środkach ochronnych i postępowaniu w razie awarii. Instrukcje BHP dotyczące postępowania z materiałami niebezpiecznymi należą do dokumentów udostępnianych do stałego korzystania.
Podstawa prawna
- Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH)
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin (CLP)
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 grudnia 2004 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych (Dz.U. 2005 nr 11 poz. 86; tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 836)